Bij het voorbereiden van mijn verblijf in Oeganda werd mijn aandacht getrokken door een tekst over meisjesbesnijdenis, een thema dat al langere tijd mijn interesse heeft (en waar ik het afgelopen collegejaar een werkgroepreeks over verzorgd heb). In tegenstelling tot enkele andere Oost-Afrikaanse landen komt meisjesbesnijdenis in Oeganda slechts op zeer kleine schaal voor: naar schatting wordt twee procent van de Oegandese vrouwen besneden, een zeer gering aantal vergeleken bij nabij gelegen landen als Ethiopië en Somalië (waar resp. 80% en 95% van de vrouwen wordt besneden). De enige stam die meisjesbesnijdenis nog hanteert als overgangsritueel naar de volwassenheid zijn de Sabiny, die ten noorden van Mount Elgon wonen. Reden genoeg om daar eens een kijkje te gaan nemen...

Alhoewel er de laatste decennia intensief gewerkt is om meisjesbesnijdenis te elimineren, en de inspanningen zeker effect hebben geboekt, gaan er ieder even jaar (dus ook in 2010) in de maand december nog steeds bijna 400 meisjes onder het mes. In het geval van de Sabiny betekent dit dat er zogenaamde ‘excisie' plaatsvindt: niet alleen de clitoris maar ook de kleine en grote schaamlippen worden verwijderd. De belangrijkste reden hiervoor is het onderdrukken en beheersen van seksuele verlangens van de vrouw. Eeuwen geleden waren de Sabiny-mannen regelmatig maandenlang van huis, op zoek naar land en vee. Het verhaal gaat dat zij bij terugkomst hun vrouwen meer dan eens in de armen van een andere man aantroffen. Een besnijdenis zou dit promiscue gedrag van vrouwen kunnen voorkomen. Het gebruik is vervolgens van generatie op generatie overgedragen, ondanks dat de oorspronkelijke aanleiding voor het ontstaan ervan (de langdurige afwezigheid van de mannen - voor zover dat overigens al een legitieme reden zou zijn) al langere tijd niet meer aan de orde is. Onbesneden vrouwen werden consequent gestigmatiseerd en buitengesloten uit de gemeenschap door niet te mogen trouwen, niet te mogen spreken met besneden vrouwen en het niet mogen uitvoeren van traditionele vrouwentaken (zoals koeien melken en water halen). Deze zware sociale druk resulteerde in het besnijden van zo goed als alle Sabiny-vrouwen.

De belangrijkste oorzaak van de recente daling van het aantal besnijdenissen zijn de inspanningen van medewerkers van het REACH-programma (Reproductive, Educative And Community Health), waarvan het hoofdkantoor gevestigd is in Kapchorwa, het stadje waar ik momenteel verblijf. Door onder de lokale bevolking bewustzijn te creëren omtrent de schadelijke gevolgen van deze praktijk, is het besnijden van Sabiny-vrouwen in enkele decennia teruggebracht van een alom toegepast gebruik tot een (relatieve) uitzondering. Enkele dagen geleden heb ik een bezoek gebracht aan Beatrice Chelangat, de programmaleider van REACH. Beatrice was de dag ervoor terug gekomen uit de Verenigde Staten, alwaar ze een UNFPA (United Nations Population Fund)-award in ontvangst heeft genomen als erkenning voor haar inspanningen voor de gezondheid en waardigheid van vrouwen. Die ochtend hebben Beatrice en een van haar collega's enkele uren de tijd genomen om mij meer te vertellen over de uitgevoerde REACH-activiteiten en nog resterende uitdagingen. Na afloop van het gesprek nodigde Beatrice mij uit om die avond bij haar te komen eten: er zou een klein welkomstdiner worden georganiseerd voor enkele familieleden en ik was van harte welkom om daarbij aan te sluiten.

Diezelfde avond arriveerde ik op de afgesproken tijd bij haar huis, waar tot mijn verrassing een grote partytent in de tuin stond met enkele tientallen in rijen geplaatste stoelen. Van de reeds aanwezige gasten begreep ik dat er die avond een heuse welkomstceremonie op het programma stond, waarvoor diverse (lokale en regionale) prominenten en familieleden verwacht werden. Nu heb ik in Oeganda al eerder een feestelijke gelegenheid mogen meemaken, en deze huldigingsceremonie zou op exact dezelfde (en voor ons tamelijk bijzondere) wijze gaan verlopen...

Het eerste onderdeel van de ceremonie houdt onmiskenbaar in: wachten, wachten en nog eens wachten totdat het programma van start gaat.... J Beatrice had me op het hart gedrukt om om 18.30 uur aanwezig te zijn. Gezien de op dat moment al aanwezige gasten is naar anderen dezelfde boodschap gecommuniceerd. Er was echter geen enkele indicatie dat het programma ook écht van start zou gaan op dit tijdstip: vele stoelen waren nog leeg, de belangrijkste aanwezige (Beatrice!) was nergens te bekennen en de muziek bleef ongestoord doorspelen. De reeds aanwezige gasten zaten geduldig in hun witte plastic stoeltjes, enkelen met elkaar in gesprek, anderen dommelden in slaap.

Om 20.15 uur ging het programma dan toch echt van start. De ceremoniemeester begon met de aankondiging dat het, in verband met het late tijdstip en de aantrekkende wind, een kort programma zou worden zodat we na niet al te lange tijd gezamenlijk konden eten. Dat klonk mij goed in de oren! Bij de daarop volgende opsomming van de geprogrammeerde sprekers van die avond bekroop mij echter al het onheilspellende gevoel dat dit wel eens langer zou kunnen gaan duren dan zojuist aangekondigd was...

De avond begon met een gebed onder leiding van een priester. De priester benadrukte herhaaldelijk dat dit een zeer belangrijke dag was voor Beatrice, het Kapchorwa-district en het land; dankte God voor het winnen van de award; dankte God nog vaker voor het feit dat Beatrice een veilige vlucht heeft gehad naar de VS (iedereen heeft gebeden voor het niet neerstorten van het vliegtuig - overigens is dat vergeleken bij het aantal verkeersdoden in Oeganda een bijzonder veilig vervoersmiddel); dankte God dat hij de REACH-medewerkers de kracht en het doorzettingsvermogen heeft gegeven om deze prestatie te bereiken; en dankte tot slot alle aanwezigen (veelal bij naam genoemd, plus toelichting van de door hen verrichte werkzaamheden) voor hun komst. Daarna volgden achtereenvolgens de toespraken door de broer van Beatrice, de vader van Beatrice, de directeur van REACH, een gemeentemedewerker, een parlementslid... Zonder uitzondering sneden ze allemaal exact dezelfde thema's aan als de eerstgenoemde priester, waarbij iedere spreker tien zinnen lijkt te benutten om iets over te brengen dat ook in één zin gezegd kan worden... Overigens kon ik dit alles volgen dankzij een naast mij gezeten priester (er waren er in totaal vier aanwezig, of misschien nog wel meer?) die mij een Engelse vertaling van de toespraken influisterde. Ik heb voor mezelf maar de hypothese opgesteld dat het de aanwezigen niet primair gaat om de inhoud van de toespraken, maar om het feit dat de sprekers middels hun aanwezigheid en toespraak hun inzet voor en betrokkenheid bij dit maatschappelijke thema tonen.

Ook ik werd, als ‘bijzondere gast' (die dankzij God ook de gevaarlijke vlucht naar Oeganda had overleefd J), plotseling naar voren geroepen om een toespraak te geven. Het werd de kortste toespraak van de avond, waarin ik in vier zinnen heb gezegd hoe belangrijk het is dat verandering teweeg wordt gebracht door betrokken leden van de betreffende gemeenschap zélf en hoe lovenswaardig het is dat Beatrice zich heeft ingezet voor de rechten van vrouwen. Applaus viel ook mij ten deel.

Uiteindelijk was Beatrice zelf aan het woord. In geur en kleur vertelde ze onder meer over haar vlucht naar de VS (toen de geluiden van de motoren veranderden was ze ervan overtuigd dat het vliegtuig zou neerstorten), het vorstelijke onthaal door de VN-medewerkers, het verblijf in de luxe hotels en het toespreken van een zaal vol ‘zeer intelligente mensen'. Ik had gedacht dat hiermee het einde van het programma toch wel eens in zicht was, maar er werden nog meer sprekers opgeroepen en Beatrice kwam nogmaals aan het woord. Ondertussen was het 22.15 geweest en stond ik langzaamaan op het punt om flauw te gaan vallen J. Een kort bezoekje aan de keuken, waar ik een wanhopige blik wierp op de keukenmeid, leverde een chapati en een glas sap op: daar kon ik voorlopig even op verder. Rond 23.00 uur en de toespraken nog steeds in volle gang had ik wel een vermoeden hoe de rest van de avond er uit zou zien, en ben ik stilletjes uit de menigte weggeglipt. De volgende ochtend hoorde ik dat de toespraken tot na middernacht hadden geduurd en dat pas op dat uur de avondmaaltijd werd geserveerd...

De komende dagen zal ik in Kapchorwa blijven om mij, met hulp van de REACH-medewerkers en door het bezoeken van de afgelegen dorpjes waar het ritueel nog wordt uitgevoerd, meer verdiepen in de cultuur van de Sabiny. Wordt vervolgd dus....!

Liefs, Anna.